|
|
Rehberlik
Veliler İçin
Öğrenciler İçin
|
|
Çocuklarda Öz Saygıyı Geliştirecek 20 Yol
Çocuğa öz
saygı kazandırma, çocuğun öğrenme, sevme ve yaratma yeteneğini
güçlendirmektedir. Öz saygı, mutlulukla ve hayattaki başarıyla
ilgilidir. Bazı düşünürlere göre öz saygı, tamamen aile sevgisiyle
birlikte iyi bir eğitimin ürünüdür. New York'lu psikolog ve gençlik
terapisti Prof. Dr. Barbara Berger'e göre öz saygı, çocuğun kendi
kendisiyle gurur duymasıdır. Yüksek öz saygıya sahip olmak, çocuğun
hem sevgi dolu hem de yetenekli olmasını sağlamaktadır. Çocuk,
değerli olduğuna inanmalı, bir şeyler önermeli ve kendi kendisiyle
ve çevresiyle barışık olmalıdır. Çocuğun sevgiyi ve yeteneğini
hissetme derecesi, gelecekteki yaşamında onu her alanda
etkileyecektir. Aynı zamanda da, çocuğun yaratıcılık yeteneğini,
diğerleriyle ilişkisini ve başarılı olmasını belirlemede önemli bir
faktör olmaktadır. Ebeveynler, çocuğun öz saygısının ilk temellerini
oluştururlar. Çocuğun kendini sevgi dolu ve yetenekli hissetmesi
için aileler neler yapabilir? İşte burada öz saygıyı geliştirecek 20
yol bulunmaktadır.
1.
Şartsız Sevgi Göstermek
Çocuğunuz her ne
yaparsa yapsın ona değer verdiğinizi ve kabul ettiğinizi bilmesini
sağlayın. Ev ona göre için, risk ve tehlikelerle dolu dünyadan
döndüğü zaman, sevgi için, emniyetli bir yakıt alma istasyonu
gibidir. Mesajlarınız "Seni seviyorum - odanın kirli olmasına
rağmen, kız kardeşin kadar atletik olmamana rağmen, notlarının çok
iyi olmamasına rağmen, yaptıklarından hoşlanmama rağmen - hala seni
seviyorum" olmalıdır. Onu hala sevdiğinizi göstermek ve çocuğunuzun
yanlış davranışını düzeltmek için, onun doğru yaptığı bir şeyi
görerek işe başlayabilirsiniz. Örneğin, odası karma karışıksa ve
sadece yatağını toplamış ise ona "Gerçekten yatağını topladığına çok
sevindim. Şimdi senden istediğim şey masanı temizlemen" diye ifade
edin.
2.
Sinirli Olmanızdan Sorumlu Olduğunu Belirtmek
4 yaşındaki
çocuğunuz oyuncağını yatmakta olan kardeşinin beşiğine fırlattığı
için sinirlisiniz. Onun böyle bir hareketinde sinirinizi ona nasıl
aktarırsınız? Prof. Dr. Thomas Gordon'un önerdiği en basit mesaj
"Ben" mesajıdır. "Sen kötü bir çocuksun!" ya da "Sen aptalsın!"
yerine, "Sen böyle yaptığında, ben ............../............
hissediyorum","Sen oyuncaklarını attığında kendimi sinirli
hissediyorum. Ona gerçekten zarar verebilirdin" diyebilirsiniz.
Buradaki mesaj, duygularınızın onun çocuk dünyasına değil onun
belirli davranışlarına yönelik olduğudur.
3. Açık
İsteklerde Bulunmak
Çocuğunuzun ondan
ne istediğinizi bilmesini sağlayın. Bu ona alternatif davranışları
öğrenmesi için bir şans verecektir. Örneğin; "Oyuncaklarını
kardeşinin beşiğine atmamalısın. Bunun yerine o uyandığında ona
trenini gösterebilirsin" şeklinde bir açıklama yapılmalıdır.
İstekleri ona açıkca belirtmek, ondan ne istediğinizi anlamasını
kolaylaştıracaktır.
4.
Dinlemeyi Öğrenmek
Çocukların
duyguları, gözlemleri ve algıladıkları dinlenmeye değerdir ve böyle
yapmak çocukların öz saygılarını artırmaktadır. Size bir şeyler
söylemek istediğinde, gerçekten ona zaman ayıramayacaksanız uygun
olmadığınızı ve ne zaman uygun olacağınızı söyleyin. Gordon'un bir
başka tekniği olan "Aktif dinleme" de, çocuğunuzu yanınıza çağırıp
onu duyduğunuzu ve onun ne söylemeye çalıştığını anladığınızı ifade
edin. Mesela 7 yaşındaki bir kız çocuğu şöyle diyebilir:
Kız: "Baba sana çok kızgınım ve bir daha odama girmeni istemiyorum".
Baba: "Sen gerçekten çok kızgınsın öylemi hımm".
Kız: "Evet çünkü sen beni kaymaya götüreceğini söylemiştim ama artık
çok geç".
Baba: "Oh, anladım. Çünkü seni dışarıda kaymaya götüreceğim
konusunda söz verdim ve bu sözü tutmadım. Gerçekten üzgünüm. Çok geç
vakte kadar çalıştım ve seni aramayı da unuttum. Bunu yarına
alabilir miyiz?"
Aktif dinlemeyle aileler, olayları daha çok çocuğun gözünden görmeye
başlamakta ve böylece çocuk da duygularına önem verildiğini
anlamaktadır.
5.
Çocuğun Duygularını Ciddiye Almak
Çocuğunuzun
korkularını ve negatif duygularını onları reddetmektense ciddiye
alın ve onları yenmesine ve kendi çözümünü bulmasına izin verin.
Oğlunun canavarlardan korktuğunu öğrenen bir babanın yaklaşımı
aşağıda verilmiştir.
Oğlan: "Baba yatağa gidemiyorum. Çünkü odamda canavarlar
gizleniyor".
Baba: "Gel bakalım belki canavarlarla arkadaş oluruz. Canavarlar ne
yemekten hoşlanıyor biliyor musun?".
Oğlan: "Belki tatlı, bisküvi seviyordur".
Baba: "Bu hoşlarına gidebilir. Gel canavarlara yemek koyalım.
Canavarlara ne istediğini sor? Neden sormuyorsun?".
Oğlan: "İnsanları korkutmak istiyor".
Baba: "Neden?"
Oğlan: "Güçlü hissetmek için"
Baba: "Eğer onunla arkadaş olursan sana ne yapabilir?".
Oğlan: "Beni koruyabilir."
Baba: "Bana iyi bir arkadaş olabilir gibi geliyor ya sana?".
Oğlan: "Evet."
Bu diyalog sayesinde aileler, çocuğun duygularını ya da neye
gereksinimi olduğunu öğrenmekte, çocuk artık canavarın kendisine
fazla tesiri olmayacağını görerek daha pozitif düşünmektedir. En
önemlisi de çocuğun canavara yansıttığı gücü kendine çevirmesidir.
6.
Çocuğun Varlığını Kabul Etmek
Annelerin zaman
zaman söylenmelerinin hatta jestlerle bile "keşke çocuk
doğurmasaydım, o bir yük ve artık dayanamayacağım" diye ifade
etmelerinin yanlış olduğu, özellikle bu gibi mesajlar sık sık tekrar
edildiğinde çocuğun istenmediği ve kendisine değer verilmediği
duygusuna kapılacakları uzmanlarca hatırlatılır. Bu durum özellikle
evdeki yeni bebekle ilgili olmasına rağmen, annelerin bu yakınmaları
uyumlu bir çocuğun bile istenmediğini düşünmesine neden olmaktadır.
Böyle zamanlarda çocukların özel bir ilgiye ihtiyaçları vardır.
Aileler yakınları tarafından desteklenmeli ve yaşantıdaki çocuğun
varlığına değer verilmelidir.
7.
Değerlendirecek Günlük Bir Şeyler Bulmak
Çocuklar kötü bir
şey yaptıklarında ilgi çekmek, iyi bir davranışta bulunduklarında da
onaylanmak istemektedirler. Yaptıkları, her gün yapılan sıradan bir
şey bile olsa, değerini artıran yaptıklarının onaylanmasıdır.
Çocukların sevgi ve yeteneklerini onlara hatırlatan bazı etkinlikler
aşağıda sıralanmıştır.
Disiplin içermeyen tüm ailecek yenen bir akşam yemeği. Herkes o gün
birbiriyle başardıkları, öğrendikleri veya hissettikleri güzel
şeyleri paylaşabilir. Örneğin; "Okula zamanında gittim" veya "Bir
kurbağa buldum". Ebeveynler de bu etkinliğe katılarak çocuklarının
başarılarını onayladıklarını gösterebilirler. Sorunları olan
çocuklara bu arada "Bugün seni müthiş bir şey yaparken gördüm.
Ayakkabını giydin ve bağcıklarını kendin bağladın." diyerek teşvik
edilebilir.
Yine yemekte, sırayla herkesle ilgilenilir ve diğerleri onun nesini
sevdiğini, hoşlandığını ve takdir ettiğini söyleyebilir. Örneğin;
"Senin öğrendiğin yeni şarkıyı çok seviyorum." veya "Bu sabah
söylediklerin gerçekten beni etkiledi".
Çocuğunuzun
odasına, banyodaki aynaya veya beslenme çantasına ufak kağıtlara
çizilmiş küçük resimler ya da yazılmış sevgi mesajları konulabilir.
Çocuğunuzun yatağının baş ucuna onun yapmayı sevdiği bir etkinliği
içeren (örneğin oyun oynadığı veya ata bindiği) ve ailenin topluca
yer aldığı iki fotoğraf konulabilir. Böylece çocuk her gece
becerikliliğini ve sevdiklerini hatırlayacaktır.
8.
Çocukla Yalnız Vakit Geçirmek
Bir çok ebeveyn
için zaman çok sınırlıdır. Bununla beraber uzmanlar her bir çocukla
yalnız zaman geçirmenin çok önemli olduğunu belirtmektedirler. Bir
pazar sabahı dışarıda kahvaltı edilebilir veya yemekten sonra parkta
küçük bir yürüyüş yapılabilir. Zaman zaman onun seviyesine inip onun
kuralları ve oyuncaklarıyla oynamak da yararlı olacaktır. Kardeşini
kıskanan ve yeni doğan bebekten dolayı geri planda kalan çocuğunuzla
yalnız zaman harcamak için çaba sarf etmelisiniz.
9.
Çocuğun Bazı Şeyleri Kendisinin Yapmasına İzin Vermek
Ebeveynler
genellikle çocuklarının yapmakta zorlandığı işleri üzerlerine alarak
onlara yardımcı olduklarını düşünürler. Bu yardım, "Sen bunu
yapamazsın. Sen yeterince iyi değilsin" mesajlarını verebilir, ki bu
da çocuğun kendine olan saygısını azaltır. Çocukların bir işi
başarmak için mücadeleye davet edilmeleri gerekmektedir. Ayrıca
çocuklara, problemlerini çözmek ve kendi yeteneklerini keşfetmek
için fırsatlar da verilmelidir. Yardım istediklerinde, ilk olarak, o
işin üstesinden gelebileceklerine onları inandırarak
cesaretlendirmek gerekir. "Hadi bakalım, şu elbiseni kendin
düğmeleyebilecek misin görelim?" denilebilir. Ya da direkt olmayan
tavsiyelerde bulunulabilir. Örneğin "Baş parmağını ilikten
geçirirsen, daha kolay düğmeleyebilirsin".
10.
Çocuğun Özel Eşyalarına Saygı Göstermek
Anne-babalar,
sıklıkla çocuklarına verdikleri oyuncakların ve kitapların
kontrolünü elde tutarlar. Örneğin; bir eşyasının atılmasına,
çocuktan çok ebeveynler karar verir. Çocuğunuzun o oyuncakla oynama
çağının geçtiğini düşündüğünüz halde, çocuğun ona hala ve belki de
yıllarca ihtiyacı olabilir. Bu nedenle eşyalarını atmadan önce ona
sormalısınız.
11.
Çocuğun Düşüncelerine Saygı Göstermek
Çocuğunuzun
herhangi bir konuda düşüncesini sormanız, onun duygularının,
gözlemlerinin ve algılayışının değerli olduğunu düşünmesini
sağlayacaktır. Partiye giderken ne giyeceğinizi ya da öğle yemeğinde
ne yapabileceğinizi ona sorabilirsiniz. Tabii her zaman çocuğunuzla
aynı görüşte olmayabilirsiniz. Ama ona neden, onun görüşünden farklı
bir karara vardığınızın sebeplerini açıklarsanız, düşüncelerinin
tamamen faydasız olmadığını anlayabilecektir.
12.
Çocuğun Yeteneklerini Kabul Etmek
Her yeni beceri ve
başarı, onun yetenekli olduğu düşüncesini kuvvetlendirmektedir. Ne
kadar küçük olursa olsun her başarısı kabul edilmeli ve ona başarılı
olacağı şeyler bulunmalıdır. Ayrıca ebeveynler, onlardan bazı
şeyleri kendilerine öğretmelerini isteyebilirler. Yeni bir
bilgisayar oyunu oynamayı veya bir sihirbazlık numarasını öğretmesi
istenebilir, buradaki mesaj açıktır: "Sen yeteneklisin." Bazı
şeyleri yaparken onun yardımı istenebilir. Örneğin; akrabalara
hediyeler hazırlarken fikri alınabilir ya da bir çalar saat
yardımıyla sabah kendi kendine uyanabilmekte yeterli olduğu
gösterilebilir. Çocuğunuzun notları çok kötü olmadıkça, onun başka
başarılarının ve çabalarının olduğunu kabullenmesi sağlanabilir.
Örneğin; matematikte zayıfsa, fakat ödevlerine özen gösteriyorsa ya
da sizden özel yardım istiyorsa, onun çabaları dikkate alınmalıdır.
Ayrıca, akademik başarısı iyi olmayan bir çocuğun, atletik ya da
artistik başarısı iyi olabilir. Onu bu yeteneklerinden dolayı övmek
ve cesaretlendirmek gerekmektedir.
13.
Çocuğun Tercihlerine Saygı Göstermek
Çocuğun kendine
olan saygısını artırmanın bir yolu da, onun tercihlerini ve
duygularını kabul etmektir. Ebeveynler, çocukları için eğlenceli
veya yararlı olan etkinlikleri önerebilirler. Fakat onu ön yargılı
davranmaya zorlarlarsa, çocuk kendisinin yeterince iyi olmadığı
mesajını alacaktır.
14.
Çocuklara Önemli Olanın Vücutları Olmadığını Öğretmek
Çocuklar büyürken,
yüzlerindeki sivilcelerden veya çillerden rahatsız olmaktadırlar.
Ebeveynler, onlara vücudun sadece bir paket olduğunu, gerçek
hediyenin içeride olduğunu yani kişiliğin varlığını anlatmalıdırlar.
Onların başlarına gelen bu tür problemlerin anlaşıldığı ve o
yaşlarda başımıza geldiği, fakat bu tür şeylerin geçici ve
kontrolümüz altında olduğu belirtilmelidir. Eğer çocukta kilo veya
deri problemi varsa bile, onu nasıl görünürse görünsün sevdiğinizden
emin olmasını sağlamalısınız. Eğer çocuk görünüşü ile ilgili bir
şeyler yapmak istiyorsa ona yaşantısını değiştirmesini destekleyecek
bir şekilde yardım önerilebilir. "Kilondan şikayet ediyor gibi bir
halin var. Eğer ilgilenirsen, bu konuda yapabileceğin yeni bir
şeyler duydum". Ama "Hayır, teşekkür ederim" cevabına da hazır
olunmalıdır. Eğer kabul ederse, onu bir diyet ya da eksersiz
programı takip etmesini sağlayarak destekleyebilirsiniz.
15. Çocuk
İçine Kapanıksa Yardım Etmek
Çocukların bazı
bozuk ya da sözel olarak rahatsız edici davranışları onların
kendilerine saygıları hakkında ciddi mesajlar verebilir. Böyle
zamanlarda ebeveynler, sevgiyi ve gerçekleri sunarak yardımcı
olabilirler. Onları ciddi bir şekilde dinlemeli, ne demek
istediklerini anlamalı ve sonra ne söylemek istediğinizi
anlatmalısınız. Örneğin; çocuğunuz, "Ben çok aptalım, hiçbir şeyi
doğru yapamıyorum" dediğinde, "Aptal olduğunu düşündüğünü biliyorum,
ama seninle aynı görüşte değilim. Belki, bazı şeyleri öğrenmek için
daha çok zamana ihtiyacın var, ama biliyorum ki, sen de
yeteneklisin. Hatırlasana, oyuncak kamyonunu nasıl da tamir
etmiştin? Bu, yaratıcılığı gerektirir." diyerek cevap
verebilirsiniz. Bazı ebeveynler, çocuğun güvenini tekrar kazanmasını
sağlamak için kişilik özelliklerini kullanmada oldukça duyarlıyken
bazıları da çok iyi bir dinleyicidirler. Tepki her ne olursa olsun,
çocuk sevildiği ve yetenekli olduğu üzerinde durularak ikna
edilmelidir.
16.
Sevgiyi Fiziksel Olarak İfade Etmek
Ebeveynleri
tarafından kucaklanma ve okşanma çocuklarda, kendine saygının
gelişmesine yardım etmektedir. Çocuklar sözel olmayan davranışlara
karşı çok duyarlıdırlar. Çocuklara "seni seviyorum" demekten çok
sevgi, davranışlarla onları okşayarak belli edilmelidir.
17.
Çocukla Göz Seviyesinde Konuşmak
Çocuklarla
konuşurken, daima onlardan yüksekte olmamaya dikkat edilmelidir. Bu
onun sadece kendini küçük hissetmesini sağlamakla kalmayacak aynı
zamanda ebeveyn ve çocuk arasında büyük bir mesafe olduğuna
inanmasına da yol açacaktır. Her zaman onunla konuşurken, yanına
çömelerek ya da oturarak ya da onu sizin seviyenize çıkararak göz
kontağı kurularak konuşulmalıdır. Bu daha yakın bir iletişimi
sağlayacaktır.
18.
Çelişkili Mesajlar Vermekten Sakınmak
Çelişkili
mesajlar, ebeveynlerin sözleriyle başka, davranışlarıyla başka bir
şeyi ifade ettiğinde ortaya çıkar. Örneğin; çocuğa, çok sinirli
olarak yüzüne bakmadan "seni seviyorum" demeniz ya da korktuğunda,
gece yanınıza gelebileceğini söyleyip geldiğinde kızmanız onu
çelişkiye düşürebilir. Öncelikle çocuğa karşı dürüst olunmalıdır.
Kızarken, kızgın olmadığınızı söylememelisiniz. Çocuğa model
olunmalı, ona söylediğinizi siz de yapmalısınız. Fikir
birlikteliklerinizi ifade etmeli ve verdiğiniz sözleri tutmalısınız.
İstekleriniz ve kurallarınız açık olmalı, ne hissettiğinizi ya da ne
düşündüğünüzü söylemelisiniz. Sözlerinizle vücut dilinizin birbirine
uymasına dikkat etmelisiniz.
19.
Duygularınızı Çocukla Paylaşmak
Ebeveynler,
çocuklarıyla incinebilecekleri duygularını bile paylaştıklarında,
onları kendi deneyimlerini ve duygularını kabul etmeye
cesaretlendirmiş olacaklardır. Çocuklar, anne ve babalarının
anılarını, eğlendikleri ve korktukları anları, nasıl
karşılaştıklarını, çocukları olmasının nasıl bir şey olduğunu hikaye
şekline getirdiklerinde anne ve babalarını daha yakından
tanıyacaklardır. Aile hikayelerini çocuklarla paylaşma, kendi
kökleriyle gurur duymalarını sağlayacaktır.
20. Her
Çocuğun Tek Olduğu Üzerine Odaklanmak
Çocuklar hakkında
özel şeyleri ebeveynler keşfetmeli ve onlara söylemelidir. Böyle
yaparak duyarlı, şiirsel olan çocuğa yaratıcı olma ve kendini dile
getirme fırsatı; oldukça uzun boylu bir kız çocuğuna yeni spor
dallarının kapısını açma, kariyer ve moda fırsatı verilebilir.
Çocuklarda kendine saygıyı geliştirme, üstesinden gelinemeyecek bir
iş değildir. İki önemli parçası olduğu- sevgiyi ve yeteneğini
hissettirme - akıldan çıkarılmamalıdır. Ve tabii ki, her iki duyguyu
besleyecek şekilde davranılmalı ve konuşulmaya çalışılmalıdır.
Ebeveynlerin mükemmel olamadıkları ve en iyisini yapamadıkları
zamanlar vardır. Fakat en önemlisinin, bir çocuğun sevgiyi düzenli
aralıklarla alması olduğu unutulmamalıdır.
Kaynak
KAHN, Ellie (1990)
20 Ways To Make Your Kid Feel Great. Parents.Vol: 65, No:6, 94-98,
194-195
Çeviren ve Düzenleyen:
Yrd.Doç.Dr. Çağlayan DİNÇER
Gazi Üniversitesi Mesleki Yaygın Eğitim Fakültesi
Çocuk Gelişimi Yaygın Eğitimi Anabilim Dalı Öğretim Üyesi
|
|
